Ba izini ya simá lokola oyo emonisami awa ezali liziba monene ya gaz carbonique oyo ekómisaka klima molunge. Kasi biloko mosusu oyo ebebisaka yango ekoki kobongwana lolenge ya sika ya esansi. Mungwa yango ekoki kobombama malamu na boumeli ya bambula mingi to koleka.
Oyo ezali lisolo mosusu na molɔngɔ́ oyo ezali kotala mayele ya sika mpe misala oyo ekoki kopekisa mbongwana ya klima, kokitisa bopusi na yango, to kosalisa baimboka kolonga mokili oyo ezali kobongwana nokinoki.
Misala oyo ebimisaka gaz carbonique (CO2), gaze oyo ebimisaka mopɛpɛ mingi, esalaka ete mopɛpɛ ya Mabelé ekóma molunge. Likanisi ya kobimisa CO2 na mopepe mpe kobomba yango ezali ya sika te. Kasi ezali mpasi mpo na kosala yango, mingimingi ntango bato bakoki kosomba yango. Système ya sika esilisaka problème ya pollution ya CO2 na ndenge ya mwa ndenge mosusu. Ebongoli na nzela ya chimique gaze oyo ekómisaka klima molunge na esansi.
Na mokolo ya 15 Novɛmbɛ, balukiluki ya Massachusetts Institute of Technology (MIT) na Cambridge babimisaki matomba na bango ya sika na zulunalo Cell Reports Physical Science.
Système na bango ya sika ekabolami na biteni mibale. Eteni ya liboso esɛngaka kobongola gaz carbonique oyo euti na mopɛpɛ na molécule oyo babengaka formate mpo na kobimisa esansi. Lokola gaz carbonique, formate ezali na atome moko ya carbone mpe atome mibale ya oxygène, mpe atome moko ya hydrogène. Format ezali mpe na ba éléments mosusu ebele. Bolukiluki ya sika esalelamaki na mungwa ya formate, oyo euti na sodium to na potassium.
Ba piles ya carburant mingi esalaka na hydrogène, gaze oyo ekoki kozika mpe esɛngaka ba pipelines mpe ba réservoirs oyo ezali na pression mpo na komema yango. Kasi, ba piles à combustible ekoki mpe kosala na formate. Format ezali na nguya oyo ekokani na hydrogène, engebene Li Ju, moto ya mayele na makambo matali biloko oyo akambaki kosala ebongiseli ya sika. Li Ju alobaki ete formate ezali na mwa matomba koleka hydrogène. Ezali na likama te mpe esɛngaka te kobomba yango na pression makasi.
Balukiluki na MIT basalaki pile ya carburant mpo na komeka formate, oyo babimisaka na gaz carbonique. Ya liboso, basangisaki mungwa yango na mai. Na nsima, bazalaki kokɔtisa masangani yango na pile ya esansi. Na kati ya pile ya carburant, formate yango ebimisaki ba électrons na réaction chimique. Ba électrons wana ezalaki koleka longwa na électrode négatif ya pile ya carburant kino na électrode positif, kosilisa circuit électrique. Ba électrons wana oyo ezalaki koleka —courant électrique —ezalaki na boumeli ya ngonga 200 na boumeli ya komeka yango.
Zhen Zhang, moto ya mayele na makambo ya biloko oyo azali kosala elongo na Li na MIT, azali na elikya ete ekipi na ye ekozala na likoki ya kosala ete mayele ya sika yango ekóma monene na boumeli ya mbula zomi.
Ekipi ya bolukiluki ya MIT esalelaki mayele moko ya chimique mpo na kobongola gaz carbonique na eloko ya ntina mpo na kobimisa esansi. Ya liboso, batyaki yango na solution oyo ezali na alcalin mingi. Baponaki hydroxyde de sodium (NaOH), oyo eyebani mingi na nkombo lye. Yango ebandisaka réaction chimique oyo ebimisaka bicarbonate de sodium (NaHCO3), oyo eyebani mingi na nkombo bicarbonate de soude.
Na nsima, bafungolaki kura. Courant électrique yango ebandisaki réaction chimique ya sika oyo ekabolaki atome nyonso ya oxygène oyo ezali na molécule ya bicarbonate de soude, mpe etikalaki formate de sodium (NaCHO2). Système na bango ebongolaki pene na carbone nionso oyo ezali na CO2 — koleka 96% — na mungwa oyo.
Energie oyo esengeli mpo na kolongola oxygène ebombamaka na ba liaisons chimiques ya formate. Profesɛrɛ Li alobaki ete formate ekoki kobomba nguya yango na boumeli ya bambula mingi kozanga ete ebungisa nguya oyo ekoki kozala. Na nsima, ebimisaka kura ntango elekaka na pile ya esansi. Soki kura oyo esalelami mpo na kobimisa formate euti na nguya ya moi, ya mopepe to ya mayi, kura oyo ekobima na pile ya carburant ekozala source ya énergie ya peto.
Lee alobaki ete mpo na kotombola mayele ya sika, “tosengeli koluka biloko mingi ya géologie ya lye.” Ayekolaki lolenge moko ya libanga oyo babengaka basalt alcalin (AL-kuh-lye buh-SALT). Soki basangisi yango na mai, mabanga yango ekómaka lye.
Farzan Kazemifar azali ingénieur na Iniversite ya etúká ya San Jose na Californie. Bolukiluki na ye etaleli mingimingi kobomba gaz carbonique na bisika oyo mungwa ezali na nse ya mabele. Alobi ete kolongola gaz carbonique na mopɛpɛ ezalaki ntango nyonso mpasi mpe na yango esɛngaka mbongo mingi. Donc ezali profitable ko convertir CO2 na ba produits utilisable lokola formate. Ntalo ya biloko yango ekoki kosilisa ntalo ya kobimisa yango.
Bolukiluki mingi esalemi mpo na kokanga gaz carbonique na mopɛpɛ. Na ndakisa, ekipi moko ya bato ya siansi na Iniversite ya Lehigh kala mingi te balobelaki mayele mosusu ya kopɛtola gaz carbonique oyo ezali na mopɛpɛ mpe kobongola yango na bicarbonate de soude. Bituluku mosusu ya bolukiluki ezali kobomba CO2 na mabanga ya sipesiale, kobongola yango na carbone solide oyo na nsima ekoki kosalama na éthanol, esansi ya masanga. Mingi ya misala oyo ezali ya mike mpe esali naino bopusi monene te mpo na kokitisa nivo ya gaz carbonique ya likolo na mopepe.
Elilingi oyo ezali komonisa ndako moko oyo ezali kotambola na gaz carbonique. Eloko oyo emonisami awa ebongolaka gaz carbonique (molekile oyo ezali na kati ya bulle ya motane mpe ya mpɛmbɛ) na mungwa oyo babengaka formate (ba bulles bleu, rouge, blanc, mpe noire). Na nsima, bakoki kosalela mungwa yango na kati ya pile ya esansi mpo na kobimisa kura.
Kazemifar alobaki ete nzela na biso ya malamu koleka ezali ya “kokata liboso ba gaz à effet de serre.” Lolenge moko ya kosala yango ezali ya kozongisa ba carburants fossiles na esika ya ba sources d’énergie renouvelable lokola mopepe to moi. Yango ezali na kati ya mbongwana oyo bato ya siansi babengaka “décarbonisation.” Kasi abakisi ete kopekisa mbongwana ya klima ekosenga lolenge ya kosala na makambo mingi. Teknolozi eye ya sika esengeli mpo na kokanga carbone na bisika biye ezali mpasi mpo na kosilisa carbone, elobi ye. Tózwa ba usines ya bibende mpe ba usines ya ciment, mpo na kotánga bandakisa mibale.
Ekipi ya MIT emoni mpe matomba na kosangisa mayele na bango ya sika na nguya ya moi mpe ya mopepe. Ba piles ya bonkoko esalemi mpo na kobomba nguya na boumeli ya bapɔsɔ mingi na mbala moko. Kobomba pole ya moi ya eleko ya molunge tii na eleko ya malili to ntango molai esɛngaka ndenge mosusu. “Na esansi ya formate,” Lee alobaki, ozali lisusu te kosuka ata na kobombama na eleko. “Ekoki kozala ya nkola.”
Ekoki kongenga lokola wolo te, kasi “Nakoki kotika 200 tonnes... ya formate na bana na ngai ya mibali mpe ya basi,” Lee alobaki, “lokola libula.”
Alcalin: Adjectif oyo elimbolaka eloko moko ya chimique oyo esalaka ba ions hydroxyde (OH-) na kati ya solution. Ba solutions wana babengaka yango pe alcalin (na bokeseni na acide) pe ezalaka na pH eleki 7.
Aquifère : Mabanga oyo ekoki kokanga ba réservoirs ya mayi na se ya mabele. Liloba yango etali mpe ba bassins ya se ya mabele.
Basalte: Libanga ya moindo ya ngomba ya mɔ́tɔ oyo mbala mingi ezalaka monene mingi (soki te soki ngomba ya mɔ́tɔ ebimi etiki ba poches minene ya gaze na kati).
bokangami : (na chimie) boyokani ya ndambo ya libela kati na ba atome (to bituluku ya ba atome) na molécule. Esalemi na nguya ya kobenda kati na ba atome oyo esanganaka. Soki bokangami esalemi, ba atome yango esalaka lokola eloko moko. Mpo na kokabola ba atome oyo esalaka yango, esengeli kopesa nguya na lolenge ya molunge to kongɛnga mosusu na bamolekile.
Carbone : Elemento chimique oyo ezali moboko ya physique ya bikelamu nionso oyo ezali na Mabele. Carbone ezalaka na bonsomi nyonso na lolenge ya graphite mpe diamant. Ezali eloko ya ntina mingi na makala, mabanga ya calcaire mpe petrole, mpe ezali na likoki ya komisangana na biloko ya chimique mpo na kosala ba molécules ndenge na ndenge oyo ezali na motuya ya chimique, biologique mpe ya mombongo. .
Gaz carbonique: (to CO2) ezali gaze oyo ezangi langi mpe nsolo te, oyo banyama nyonso ebimisaka ntango oxygène oyo bapemaka esalaka na bilei oyo ezali na carbone mingi. Gaz carbonique ebimaka mpe ntango batumbaki biloko oyo ezali na bomoi, ata mpe biloko oyo euti na mabanga ya ntalo lokola petrole to gaz naturel. Gaz carbonique ezali gaz à effet de serre oyo ekangaka molunge na atmosphère ya Mabelé. Milona ebongoli gaz carbonique na oxygène na nzela ya photosynthèse mpe esalelaka mayele yango mpo na kosala bilei na yango moko.
Simá: Eloko ya kokangisa biloko oyo basalelaka mpo na kokanga biloko mibale esika moko, kosala ete ekóma makasi mpe ekóma eloko moko ya makasi, to kola ya monene oyo basalelaka mpo na kokanga biloko mibale esika moko. (Botongi) Eloko oyo enyatami malamumalamu oyo basalelaka mpo na kokangisa zelo to mabanga oyo enyatami esika moko mpo na kosala béton. Mbala mingi, basalaka simá lokola mputulu. Kasi soki ekómi mai, ekómaka mbɛki ya pɔtɔpɔtɔ oyo ekómaka makasi ntango ekauki.
Chimique : Eloko oyo esalemi na ba atome mibale to koleka oyo esangani (kangisami) na proportion mpe structure fixe. Na ndakisa, mai ezali eloko moko ya chimique oyo esalemi na ba atome mibale ya hydrogène oyo ekangisami na atome moko ya oxygène. Formule chimique na yango ezali H2O. “Chimique” ekoki mpe kosalelama lokola adjectif mpo na kolimbola bizaleli ya eloko oyo euti na ba réactions ndenge na ndenge kati na ba composés ndenge na ndenge.
Bokangami ya chimique : Nguya ya kobenda kati na ba atome oyo ezali makasi mpo na kosala ete biloko oyo ekangisami esalaka lokola unité. Biloko mosusu oyo ebendaka likebi ezali makasi te, mosusu ezali makasi. Emonani ete bokangami nyonso ekangisaka ba atome na kokabolaka (to koluka kokabola) ba électrons.
Réaction chimique : Processus oyo esɛngaka kobongisa lisusu ba molécules to ba structures ya eloko moko na esika ya mbongwana na forme physique (ndakisa, longwa na solide kino na gaz).
Chimie : etape ya siansi oyo eyekolaka composition, structure, propriété, mpe interaction ya biloko. Bato ya siansi basalelaka boyebi yango mpo na koyekola biloko oyo bameseni na yango te, mpo na kobimisa biloko oyo ezali na ntina mingi, to mpo na kosala mayele mpe kosala biloko ya sika oyo ezali na ntina. (ya biloko ya chimique) Chimie elakisi mpe formule ya composé, lolenge oyo basalaka yango, to mwa bizaleli na yango. Bato oyo basalaka mosala yango babengaka bango ba chimistes. (na sciences sociales) makoki ya bato ya kosala elongo, koyokana, mpe kosepela na boyokani ya moko na mosusu.
Mbongwana ya klima: Mbongwana ya ntina, ya ntango molai na klima ya Mabelé. Yango ekoki kosalema na ndenge ya bomoto to mpo na misala ya bato, na ndakisa kotumba biloko oyo euti na mabanga ya ntalo mpe kokata bazamba.
Décarbonisation : elakisi mbongwana ya mokano mosika na ba technologies, misala, pe ba sources ya énergie oyo ebebisaka oyo ebimisaka ba gaz à effet de serre oyo esalemi na carbone, lokola gaz carbonique na méthane, na mopepe. Mokano ezali ya kokitisa motángo ya bagaze ya carbone oyo esalaka ete klima ebongwana.
Kura: Koleka ya charge électrique, mbala mingi eutaka na botamboli ya biloko oyo ezali na charge négative oyo babengaka ba électrons.
Électron : eloko moko oyo ezali na charge négative oyo mbala mingi ebalukaka zingazinga ya libándá ya atome; ezali mpe mokumbi kura na biloko ya makasi.
Ingénieur: Moto oyo asalelaka siansi mpe matematiki mpo na kosilisa mikakatano. Ntango esalelami lokola verbe, liloba ingénieur elimboli kosala aparɛyi, eloko to mosala mpo na kosilisa mokakatano to mposa oyo ekokisami te.
Ethanol: Masanga, oyo babengaka mpe alcool éthylique, oyo ezali moboko ya masanga ya makasi lokola bière, vinyo mpe masanga ya makasi. Basalelaka yango mpe lokola solvant mpe esansi (na ndakisa, mbala mingi basangisaka yango na esansi).
Filtre: (n.) Eloko oyo epesaka nzela na biloko mosusu eleka mpe mosusu eleka, na kotalela bonene na yango to bizaleli mosusu. (v.) Nzela ya kopona biloko mosusu na kotalaka bizaleli lokola bonene, densité, charge, etc. (na physique) Ecran, plaque, to couche ya eloko oyo ezuaka pole to ba rayonnements mosusu to epekisaka na ndenge ya kopona biloko na yango mosusu eleka.
Format: Liloba ya générale mpo na mungwa to ba esters ya acide formique, lolenge ya acide gras oxydé. (Ester ezali eloko oyo esalemi na carbone oyo esalemaka na kozongisaka ba atome ya hydrogène ya ba acides mosusu na esika ya ba groupes organiques ya ndenge mosusu. Mafuta mingi mpe mafuta ya ntina ezali ba esters ya ba acides gras oyo ezwamaka na ndenge ya bomoto.)
Esansi ya mabanga ya ntalo: Esansi nyonso, lokola makala, petrole (petrole brut), to gaz naturel, oyo esalemaki na boumeli ya bamilio ya bambula na kati ya Mabelé na bitika ya mikrobe, banzete to banyama oyo ezali kopɔla.
Esansi: Eloko nyonso oyo ebimisaka nguya na nzela ya réaction chimique to nucléaire oyo etambwisami. Ba carburants fossiles (makala, gaz naturel, mpe petrole) ezali ba carburants oyo emonanaka mingi oyo ebimisaka énergie na nzela ya ba réactions chimiques tango epelisami (mbala mingi tii na esika ya kozika).
Pile à combustible: Eloko oyo ebongolaka nguya ya chimique na nguya ya kura. Esansi oyo bato mingi basalelaka ezali hydrogène, oyo eloko kaka moko oyo ebimaka na yango ezali mopɛpɛ ya mai.
Géologie : Adjectif oyo ezali kolimbola makambo nyonso oyo etali ndenge oyo Mabelé esalemá, biloko oyo esalemi na yango, lisolo ya bato mpe makambo oyo esalemaka likoló na yango. Bato oyo basalaka mosala yango babengaka bango ba géologues.
Bokóli ya molunge ya mokili mobimba: Bokóli mokemoke ya molunge mobimba ya mopɛpɛ ya Mabelé mpo na effet de effet de serre. Bopusi yango euti na bokóli ya gaz carbonique, chlorofluorocarbures mpe bagaze mosusu oyo ezali na mopɛpɛ, oyo mingi na yango ebimaka na misala ya bato.
Hydrogène: Elemento oyo eleki pɛpɛlɛ na molɔ́ngɔ́ mobimba. Lokola ezali gaze, ezali na langi te, ezali na nsolo te mpe epelisaka mɔtɔ mingi. Ezali eloko oyo esalaka na biloko mingi oyo ebimisaka esansi, mafuta mpe biloko ya chimique oyo esalaka misisa ya bomoi. Ezali na proton (noyau) mpe électron oyo ezali kobalukela yango.
Bokeli ya sika: (v. kosala makambo ya sika; adj. kosala makambo ya sika) Bobongisi to kobongisa likanisi, nzela to biloko oyo ezali mpo na kosala yango ya sika, ya mayele, ya malamu, to ya ntina mingi.
Lye: Nkombo ya monene ya solution ya hydroxyde de sodium (NaOH). Mbala mingi, basangisaka lye na mafuta ya ndunda to mafuta ya banyama mpe biloko mosusu mpo na kosala sabuni ya bar.
Moto ya siansi oyo ayekolaka biloko: Molukiluki oyo ayekolaka boyokani oyo ezali kati na ebongiseli ya atome mpe ya molécule ya eloko moko mpe bizaleli na yango mobimba. Bato ya siansi ya biloko oyo basalelaka bakoki kosala biloko ya sika to kotalela oyo ezali. Kotalela bizaleli mobimba ya eloko moko, na ndakisa densité, makasi, mpe esika ya konyangwa, ekoki kosalisa ba ingénieurs mpe balukiluki mosusu bápona biloko oyo eleki malamu mpo na kosalela yango na ndenge ya sika.
Molekyule: Etuluku ya ba atome oyo ezali na kura te mpe oyo ezali komonisa motuya moke ya biloko oyo esalemi na biloko ya chimique. Bamolekile ekoki kozala na lolenge moko ya atome to na mitindo ndenge na ndenge ya atome. Na ndakisa, oxygène oyo ezali na mopɛpɛ ezali na ba atome mibale ya oxygène (O2), mpe mai ezali na ba atome mibale ya hydrogène mpe atome moko ya oxygène (H2O).
Pollutant: Eloko oyo ebebisaka eloko moko, na ndakisa mopɛpɛ, mai, bato to bilei. Biloko mosusu oyo ebebisaka mabelé ezali biloko ya chimique, na ndakisa bankisi oyo ebomaka banyama. Biloko mosusu oyo ebebisaka mai ekoki kozala kongɛnga, ata mpe molunge to pole oyo eleki ndelo. Ata matiti mabe mpe mitindo mosusu ya banyama oyo ekɔtaka na mboka ekoki kotalelama lokola lolenge moko ya kosala biofouling.
Potent: Adjectif oyo ezali kolobela eloko oyo ezali makasi mingi to ya nguya (na ndakisa mikrobe, ngɛngɛ, nkisi to acide).
Renouvelable: Adjectif oyo ezali kolobela eloko oyo ekoki kozwa esika na yango mpo na ntango oyo etyami ndelo te (lokola mai, banzete ya vert, pole ya moi, mpe mopepe). Yango ekeseni na makoki oyo ekoki kozongisama sika te, oyo ezali na bopesi moke mpe ekoki mpenza kosila. Biloko oyo ekoki kozongisama sika te ezali petrole (mpe ba carburants fossiles mosusu) to ba éléments mpe ba minerais oyo emonanaka mingi te.